haneslletyy bwytyy brasseriey barcyfeiriadaucysylltu a ni

Cyflwyniad | Hanes | Biwmares - Hanes Byr
     

One of the original hoppers dated 1766

1880 Antique Sampler

 

 

 

 

 

 

 

Hanes - Ye Olde Bulls Head Inn

Adeiladwyd Ye Olde Bulls Head Inn gwreiddiol yn 1472 er credir bod rhai o furiau'r ddaeargell yn dyddio yn ôl i'r oesoedd canol. Yn fuan yr aeth yn lle pwysig i gwrdd, ar gyfer masnachu a chymdeithasu.

Yn ôl y chwedloniaeth defnyddiodd y Cadfridog Thomas Mytton (1608-1665) y Bull fel ei bencadlys yn ystod gwarchae Biwmares yn ystod ail Ryfel Cartref Lloegr yn 1648.

Ym Mehefin 1733 aeth John Kelsall (1683-1743) o Ddolgellau, Crynwr amlwg yng Ngogledd Cymru, ar daith genhadol i Ynys Môn gan geisio sicrhau y câi tai ac adeiladau eraill eu cofnodi'n gyfreithiol fel tai cwrdd y Crynwyr. Ar 13 Mehefin 1733 aeth ar gefn ceffyl o Gaergybi i Langefni ac wedyn i Fiwmares. Arhosodd yn y Bull, a chwrdd â'r Arglwydd Bulkeley, perchennog Ystad Baron Hill, a gytunodd y gellid cofnodi'r Bull, ymhlith adeiladau eraill yr ystad, ar ei gofrestr. Cofnodwyd y Bull yn sesiwn nesaf y Crynwyr ac felly, y Bull, oedd un o Dai Cwrdd Cyntaf y Crynwyr ar Ynys Môn i gael ei gofnodi.

Un o uchafbwyntiau cymdeithasol y flwyddyn ym Miwmares oedd wythnos yr hela a drefnid gan Helfa Ynys Môn. Fe'i sefydlwyd yn 1757, credir yn gyffredinol mai dyma oedd yr helfa hynaf ym Mhrydain, fe'i diddymwyd yn swyddogol yn ail hanner yr 20fed ganrif. Yn y 1780au roedd digwyddiadau'r wythnos yn cynnwys gorymdaith ar gefn ceffyl drwy'r bwrdeistref a dau chwaraewr corn Ffrenig yn ei harwain. I ddathlu'r gweithgareddau cynhelid dawnsfeydd mawr a chiniawau yn y Bull, gydag aelodau'r Helfa yn hela liw dydd ac yn cymdeithasu liw nos.

Ymwelydd arall oedd y Parch. John Elias (1774-1841). Dywedir iddo geisio lloches yn y Bull yn ystod terfysgoedd 1812. John Elias oedd un o weinidogion ordeinedig cyntaf y Methodistiaid Calfinaidd ac aeth yn un o'u pregethwyr amlycaf. Fe'i hystyriwyd i fod yn Dori rhonc a byddai'n gas gan y terfysgwyr fe! Mae'n rhaid i ryw gyffro ddigwydd yn 1812 oherwydd y flwyddyn ddilynol cyhoeddodd y Maer a'r Beilïod broclamasiwn yn bygwth cosbau llym ar unrhyw rai a derfysgai eto.

Yn ystod diwedd y 18fed ganrif a dechrau'r 19eg ganrif cafodd Biwmares fath newydd ar ymwelwr. Fel arfer buasai bonedd Prydain wedi teithio drwy Ewrop ond bellach arhosent gartref oherwydd y chwyldro Ffrengig a Rhyfeloedd Napoleon. Roedd hyn yn dda i dwristiaeth Brydeinig, a darganfu llawer bleserau eu mamwlad eu hunain.

Ymwelodd y cyfryw deithwyr â Biwmares, ac arhosodd nifer ohonynt yn Ye Olde Bulls Head Inn. Yn eu plith roedd Edward Pugh a ddaeth yn wreiddiol o Ruthun, ond a oedd yn byw gan fwyaf yn Llundain (1761-1813). Pugh oedd awdur un o'r teithlyfrau cyntaf i gael ei ysgrifennu a'i ddarlunio gan Gymro - Cambria Depicta: A Tour Through North Wales.

Ffeithiau Diddorol

Yn aml byddai tafarnwyr yn codi arfbais, neu ran ohoni, landlord y tir, sef perchennog yr adeilad lle roedd y tafarn, fel arwydd. Pen tarw oedd crib arfbais teulu Bulkeley o Baron Hill, perchnogion y Bull am ganrifoedd.

Mae cyfrifon ystâd Baron Hill yn cofnodi'r rhent a dalwyd gan landlordiaid Ye Olde Bulls Head Inn. yn 1719, talodd John Davies, morwr, £5.15s o rent y flwyddyn ar gyfer ei d· a'r gerddi cysylltiedig yn Stryd y Castell, enw'r t· oedd Bull's Head Inn. Yn 1765 landlord y Bull oedd William Williams: talai £9 y flwyddyn. Yn 1767 y landlord oedd David Braillard: talodd yntau £22 yn flynyddol. Yn ddiweddarach yn y 18fed ganrif roedd y rhent wedi codi i £35 y flwyddyn ac erbyn 1804 talai James Harris £77.

Mae llawer o rannau o'r adeilad, gan gynnwys trawstiau'r to, yn hen iawn. Ailadeiladwyd yr adeiladwaith pren gwreiddiol â cherrig yn 1617 ac er iddo gael ei ymestyn a'i foderneiddio, mae llawer o'r darnau hyn yn aros hyd heddiw. Mae'r grisiau'n dyddio o'r 17eg a'r 18fed ganrifoedd ond maent wedi'u hailadeiladu ac mae rhannau o furiau'r ddaeargell i'w cymharu â muriau canoloesol mewn adeiladau secwlar eraill ym Miwmares.

Ychydig o fanylion am ddatblygiad y Bull sydd ar glawr.
Mae arolwg o 1788 yn rhoi golwg inni ar siâp yr adeilad. Yr adeg honno roedd i'r adeilad gegin, parlwr cefn, parlwr mawr; coetsiws; parlwr bach; cegin gefn; ystafell fwyta; ystafell wely uwchben y parlwr cefn; ystafell uwchben yr ystafell facsu; croglofft uwchben yr ystafell facsu a bar!

Yn 1802 dechreuodd Cymdeithas Llyfrau Biwmares ddefnyddio'r Bull fel ei phencadlys. Roedd y gr·p anturus hwn yn codi 6d (2½p) ar aelodau tuag at brynu llyfrau a chostau traul, sef cost adloniant a llety. Mwynhaodd y gr·p letygarwch y Bull - gan ddefnyddio'r ystafell a ddefnyddir bellach fel Lolfa i'n hymwelwyr - am 24 o flynyddoedd cyn symud i Rif 6 Green Edge, Biwmares. Cyflawnai'r Gymdeithas rôl bwysig yn y dref, ac yn 1930 trefnodd Regata Biwmares. Dim ond yn 1885 yr aethpwyd ati i newid y Gymdeithas yn Glwb Hwylio. Ar 28ain Mehefin 1885 derbyniodd Ardalydd Ynys Môn lythyr oddi wrth y Swyddfa Gartref yn dweud bod y Frenhines wedi cydsynio i gais am nawdd Brenhinol; o'r dyddiad hwnnw adnabyddir y Clwb fel y Clwb Hwylio Brenhinol.

Mae'n rhaid i'r Bull gael ei adnewyddu'n helaeth yn y cyfnod rhwng 1816 a 1818. Yn ystod y cyfnod hwnnw talodd Ystâd Baron Hill £250 12s 7d am "welliannau i'r Bull Inn".

Mae Ye Olde Bulls Head Inn wedi'i adnewyddu'n helaeth er 1818 ond eto mae'n cadw llawer o'i nodweddion gwreiddiol. Yn y 21ain Ganrif mae'r Bull yn lle cyffyrddus, twym a llawen. Lle roedd pobl o bob rhan o Ynys Môn yn cwrdd bellach daw'r bobl o bedair ban y byd.

Hoffem ddiolch i Tomos Roberts (cyn Archifydd, Prifysgol Cymru, Bangor) am ei astudiaeth fanwl ar hanes y Bull.
Mae ei waith wedi rhoi golwg ehangach inni ar bwysigrwydd hanesyddol yr adeilad a'i le yn hanes Biwmares.

 

Ye Olde Bulls Head Inn. Stryd y Gastell. Biwmares. Ynys Môn. LL58 8AP
ffôn: 01248 810329 ebost: info@bullsheadinn.co.uk
Rhif Cofrestru'r Cwmni: 1291866 | Rothwell & Robertson Ltd